Khi báo cáo trở thành công việc, còn công việc trở thành phụ

5 giờ chiều thứ sáu, việc chính đã xong từ trưa, nhưng bạn vẫn ngồi lại vì bản báo cáo tuần. Mở file tuần trước, đổi ngày, đảo vài con số, thêm dòng "đang bám sát tiến độ". Bạn biết sếp không đọc kỹ, sếp biết là bạn biết, nhưng cả hai vẫn diễn cho tròn vai. Các cụ gọi tên trò này từ lâu rồi: làm thì láo, báo cáo thì hay.

Có khi một phần ba thời gian đi làm của bạn không dành cho công việc, mà dành cho việc chứng minh rằng bạn đang làm việc. Hiện tượng đó có tên: Ritualistic Labor, tạm dịch là "lao động nghi thức". Điều làm mình tò mò là nó không tồn tại vì sếp ngu ngốc. Nó tồn tại vì nó hiệu quả, chỉ là cho một mục đích khác với mục đích bạn nghĩ.

Ritualistic Labor là gì?

Là những việc tồn tại không phải để tạo ra kết quả, mà để tạo ra bằng chứng: bằng chứng rằng bạn bận, rằng phòng ban có hoạt động, rằng quy trình được tuân thủ. Báo cáo định kỳ, slide hoa mỹ kiểu thùng rỗng kêu to, họp hành liên miên, tất cả thuộc họ này khi chúng không còn phục vụ việc ra quyết định.

Nhà nhân học David Graeber gọi tên rõ nhất trong Bullshit Jobs (2018): rất nhiều công việc vô nghĩa đến mức chính người làm cũng thầm tin nó không nên tồn tại, nhưng muốn giữ việc thì phải giả vờ nó có ý nghĩa. Ông đặt hẳn tên cho một loại là "box tickers", sinh ra để tổ chức trông như đang làm điều gì đó mà thực ra không làm (Wikipedia, The Conversation). Nhưng Graeber hỏi vì sao việc vô nghĩa vẫn tồn tại, và trả lời bằng kinh tế chính trị. Mình muốn đi thêm một bước: nhìn từ ghế quản lý, Ritualistic Labor không hề vô nghĩa. Nó là một công nghệ quản trị. Cheap, old, and annoyingly effective.

¯\_(ツ)_/¯

Lãng phí có tổ chức (nhìn từ dưới lên)

Con số nói thay cảm giác: Atlassian ước tính mỗi người mất khoảng 31 giờ một tháng cho họp vô ích (Pumble); 71% quản lý cấp cao, chính những người triệu tập họp, thừa nhận họp không hiệu quả (khảo sát HBR, qua SpeakWise); Asana đo được khoảng 60% thời gian của nhân viên tri thức dành cho "work about work", tức báo cáo, cập nhật trạng thái, phối hợp. Và loại họp bị chê nhất chính là họp cập nhật tiến độ, phiên bản nói miệng của báo cáo tuần.

Ai cũng biết, ai cũng kêu, sao nó không biến mất? Nếu chỉ tại tổ chức trì trệ thì thị trường đã đào thải công ty họp nhiều từ lâu. Sự thật khó chịu hơn: Ritualistic Labor sống dai vì nó đang làm đúng việc của nó. Chỉ là việc đó không nằm trong mô tả công việc của bạn.

Không phải sếp đi tìm lỗi, mà bạn tự trình thành tích, đều đặn, bằng văn bản. Kết quả trên giấy không biết viện cớ, và kỳ báo cáo sau luôn ở phía trước, nên ánh mắt tháp canh không bao giờ tắt.

Byung-Chul Han trong The Burnout Society (2010) đẩy đến tận cùng: khi mục tiêu tối ưu hóa bản thân đã được nội tâm hóa, con người tự bóc lột chính mình và tưởng đó là tự do (Philosophy Break). Quản lý áp giới hạn thì bạn còn biết đâu để dừng, để mặc cả. Tự quản lý mình thì không có giới hạn, chỉ có thể cố mãi, nhảy qua cái bóng của chính mình hết lần này đến lần khác. Thống trị từ ngoài thì tốn kém và gây kháng cự; tự bóc lột thì miễn phí, nạn nhân còn nhiệt tình hợp tác (On Work).

Cái giá phải trả

Cái giá lớn nhất không phải mấy chục giờ lãng phí, mà là cơn giận bị đổi hướng. Mâu thuẫn giữa nhân viên và chủ thì nguy hiểm cho tổ chức: nó tích tụ thành yêu sách tập thể, đình công, nghỉ việc hàng loạt. Nhưng khi ai cũng tự báo cáo, tự so KPI, mâu thuẫn xoay ngang, thành trâu buộc ghét trâu ăn: lương mình thấp là tại "nó giỏi hơn mình". Chuyện Microsoft ở đây cho thấy cảnh đó: người ta giấu thông tin, phòng thủ với chính đồng đội (arXiv). Còn giám đốc thì bước ra ngoài sân đấu, thành trọng tài.

Bước cuối, mâu thuẫn co lại thành mâu thuẫn với chính mình. Một hệ thống sinh ra để chống lười biếng rốt cuộc sản xuất ra thứ tệ hơn lười biếng: những người kiệt sức vì diễn, không còn sức cho việc thật, và không còn cả khả năng gọi tên kẻ lấy đi sức mình.

Biết rằng cái "giới hạn" bạn không tìm thấy vốn được thiết kế để không tìm thấy, thì tự đặt lấy giới hạn cho mình: làm tốt việc thật, làm vừa đủ việc diễn, và thôi lấy thứ hạng trong cuộc đua ai đó vẽ ra làm thước đo giá trị con người mình...

The society of laboring and achievement is not a free society. It generates new constraints. (The Burnout Society, 19)