Quan nhất thời, dân vạn đại
Chuyện cái "ghế"
Các cụ có câu "quan nhất thời, dân vạn đại". Quan ngồi đó dăm năm rồi đi, dân thì ở lại với cái đê, cái chợ, cái trường mà quan để lại. Thế nên quan nào cũng đứng trước một lựa chọn đó là đắp đê cho dân vạn đại, hay đắp lối cho mình lên chức. Báo chí bây giờ gọi món này là "tư duy nhiệm kỳ". Còn dân văn phòng thì gọi thẳng là sếp chỉ lo giữ "ghế", lo đường thăng tiến của sếp, chứ tổ chức với nhân viên là chuyện xếp sau.
Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng lúc sinh thời tiếp xúc cử tri cũng hay nói đúng cái ý này, mộc mạc mà trúng tim đen. Hồi tháng 10/2021 cụ bảo cử tri Hà Nội, đại ý: cả hệ thống phải biết dân đang muốn gì, làm đúng thì dân ủng hộ, làm sai thì dân góp ý, còn hư hỏng thì dân phản đối để xử lý. Cụ cũng cảnh cái bệnh hô khẩu hiệu một đằng làm một nẻo, miệng nói vì dân mà về làm chỉ vì mình, vì nhà mình, rồi cái kiểu hơi một tí là lên mặt quan cách mạng, xa dân là hỏng. Đến tháng 10/2023, cụ chốt bằng câu mượn của tiền nhân: "Đẩy thuyền cũng là dân, lật thuyền cũng là dân". Nghĩa là với cụ, cái ghế không phải của người ngồi, mà là của người đẩy thuyền.
Nói thế xong thường là hết chuyện, vì đổ cho cái "ghế" thì khỏi phải nghĩ tiếp. Mình thì gần đây vớ được một lý thuyết tâm lý, đọc xong thấy chuyện "giữ ghế" hóa ra có quy luật hẳn hoi, đoán trước được.
Chân trời của sếp trỏ đi đâu
Lý thuyết ấy tên là Thuyết lựa chọn cảm xúc xã hội (Socioemotional Selectivity Theory, gọi tắt SST), do bà Laura Carstensen bên Stanford dựng từ thập niên 1990. Nói nôm na một người dồn sức cho cái gì là tùy họ cảm thấy mình còn bao nhiêu thời gian, và quỹ thời gian ấy đang đặt ở đâu. SST gọi đó là "chân trời thời gian". Carstensen cùng Frieder Lang còn làm hẳn thang đo 10 câu (Future Time Perspective Scale), chia người ta thành hai kiểu đó là nhìn tương lai như cơ hội, hay như giới hạn.
Soi vào chuyện sếp, câu đáng hỏi không phải chân trời dài hay ngắn, mà là nó trỏ vào đâu.
Sếp đặt chân trời dài ở chính tổ chức thì tư duy kiểu đắp đê =))) thử cái mới, tuyển người giỏi hơn mình,... vì ngày mai sếp còn ở đây mà hái.
Sếp có chân trời dài nhưng đặt ở sự nghiệp riêng, coi cơ quan là trạm trung chuyển, thì tư duy kiểu gom thành tích, gom quan hệ với bên trên, theo đúng một tiêu chí là có làm đẹp hồ sơ không. Ngẫm ra, đây chính là chân dung "thu nạp" mà SST tả ở người thấy tương lai rộng mở, chỉ khác là thu nạp cho riêng mình, đội nhóm thành củi lửa.
Còn sếp thấy chân trời ngắn lại, nghe phong thanh tái cấu trúc, thì chuyển sang bo bo giữ, giữ cái đang chạy, né rủi ro.
Cái dân tình cay là hai kiểu sau. Mà để ý, chẳng kiểu nào cần sếp xấu tính bẩm sinh. Chỉ cần chân trời của sếp không đặt ở chỗ anh em đang đứng. Cụ Trọng gọi đích danh bệnh này là xa dân, văn phòng mình gọi là xa đội.
Chuyện bị giao việc đâu đâu
Anh em hay than bị giao việc chẳng liên quan gì đến chuyên môn lẫn con đường phát triển của mình làm slide cho sếp đi báo cáo, gom số liệu làm đẹp thành tích, chạy mấy việc "trên nhờ". Than thì cứ than, nhưng soi qua SST, mớ việc ấy lại là tín hiệu quý: việc sếp giao cho bạn chính là "tấm bản đồ chân trời" của sếp.
Sếp đắp đê giao việc khó nhưng có đường lớn lên, làm xong bạn giỏi hơn, đội mạnh hơn. Sếp gom giao việc ra quả nhanh và quả rơi vào hồ sơ của sếp, bạn thành người cầm thang cho sếp trèo. Còn sếp bo bo giữ thì giao toàn việc giữ nguyên hiện trạng: báo cáo, tuân thủ, cốt đừng để xảy ra chuyện.
¯\_( ͡° ͜ʖ ͡°)_/¯
Thế nên lần tới nhận một việc đâu đâu, khoan ấm ức vội, hỏi thử việc này đang phục vụ chân trời của ai? Hỏi xong tự khắc biết nên làm hết mình, làm cho xong, hay làm hồ sơ đi chỗ khác.
Liệu cơm gắp mắm
Tóm lại, muốn biết sếp đang đắp đê hay đắp lối, đừng nghe sếp nói, nhìn chỗ sếp bỏ tiền bỏ người. Sếp có đầu tư vào thứ chỉ ra quả sau khi sếp lên cao không, đào tạo người kế nhiệm, dựng quy trình? Hay món gì cũng phải gặt kịp trước kỳ đánh giá tới?
Biết rồi thì liệu cơm gắp mắm. Nghe cay nhưng luật chơi nó vậy. Còn lệch nhau xa quá thì đó cũng là biết mình biết ta, tìm chỗ khác mà đứng.
Còn với các sếp, xin mượn lời cụ Trọng nói với cử tri năm 2023 thay lời kết: "Đã không xứng đáng thì thôi, từ chức đi". Ghế nào rồi cũng nhất thời, cái đê mình đắp mới ở lại vạn đại.
Nguồn tham khảo:
